Đạo, đời và tôn giáo - Điểm kết thúc từ nơi khởi đầu (P.4)

Lão Giáo

Tiêu biểu cho tư tưởng Lão giáo được lưu giữ trong quyển sách Đạo Đức Kinh của Lão Tử.

Không giống với các tôn giáo khác, tư tưởng của đạo Lão mang đậm nét Á Đông với nền tảng triết lý sống, với tư tưởng bất tranh, khiêm nhu bởi lẽ Lão Tử nhận biết rõ quy luật của đạo hơn các vị giáo chủ của các tôn giáo khác. Lão Tử không chủ trương tranh cạnh, không kêu gọi bạo động, đấu tranh, sống tùy thuận theo đạo, tùy thời,… Vì Lão Tử rõ biết quy luật sinh trụ dị diệt, thành trụ hoại không, sinh lão bệnh tử của vạn vật, của con người. Con người cũng là một phần của đạo, vì thế khi con người làm trái đạo thì tất sẽ bị diệt vong.

Quy luật của đạo đã được Lão Tử diễn giải:

Cố quý dĩ tiện vi bản, cao dĩ hạ vi cơ.

Sang lấy hèn làm gốc, cao lấy thấp làm nền. Bởi lẽ nếu không có hèn, không có thấp thì làm gì có sang, có cao. Thế nên thấp, hèn là gốc, là nền của cao, sang.

Khúc tắc toàn, uổng tắc trực, oa tắc doanh, tệ tắc tân, thiểu tắc đắc, đa tắc hoặc.

Tùy thuận thì sẽ được bảo toàn, cong rồi thì sẽ thẳng ra, cạn rồi sẽ đầy, ít thì sẽ được thêm, nhiều rồi thì sẽ loạn.

Tĩnh thắng động, hàn thắng nhiệt, thanh tĩnh vi thiên hạ chính.

Trọng vi khinh căn, tĩnh vi táo quân. Thị dĩ thánh nhân chung nhật hành bất li tri trọng, tuy hữu vinh quan, yến sử siêu nhiên. Nại hà vạn thặng chi chủ nhi dĩ thân khinh thiên hạ? Khinh tắc thất căn, táo tắc thất quân.

Tri kỳ vinh, thủ kỳ nhục, vi thiên hạ cốc, thường đức mã túc, phục quy ư phác. Phác tán tắc vi khí, thánh nhân dụng chi, tắc vi quan trưởng, cố đại chế thập bất cát.

Tĩnh thắng động, lạnh thắng nóng, thanh tĩnh là đạo làm chủ thiên hạ.

Nặng là gốc rễ của nhẹ, sự tĩnh tại, lặng yên là chủ của sự náo động, xáo trộn. Vì vậy người hiểu đạo thì suốt ngày không rời gốc, rời đạo. Tuy là người có quyền tự chủ, tự quyết định nhưng lại chú trọng sự nhàn tĩnh, xa rời tư dục, xử sự khách quan, tùy thuận. Vì là người hiểu đạo nên không thể coi trọng bản thân mà xem thường mọi người xung quanh. Xem nhẹ người là trái đạo, kém đức; Người vô đạo, kém đức thì sẽ tự đánh mất bản thân, bị đào thải ra khỏi xã hội loài người.

Người hiểu đạo biết vinh nhưng giữ nhục làm cái hay của thiên hạ. Giữ cái hay của thiên hạ thì cái đức vĩnh cữu bất biến sẽ tự đầy đủ, mọi người nhìn cái đức vĩnh cữu bất biến sẽ hiểu đạo mà tự trở về mộc mạc như gỗ chưa đẽo. Gỗ chưa đẽo thì tùy thuận xẻ ra làm đồ dùng. Người hiểu đạo tùy thuận mà điều khiển được mọi việc. Cho nên người hiểu đạo, biết đạo thời không can thiệp, không chia cắt mọi việc thành nhỏ vụn.

Ngũ sắc linh nhân mục manh, ngũ âm linh nhân nhĩ lung, ngũ vị linh nhân khẩu sản, trì sính điền liệp linh nhân tâm phát cuồng. Nan đắc chi hóa linh nhân hành phương. Thị dĩ thánh nhân vị phúc bất vị mục, cố khứ bỉ thủ thử.

Ngũ sắc làm người mờ mắt, ngũ âm làm người ù tai, ngũ vị làm người tê lưỡi, ruổi ngựa săn bắn làm lòng người mê loạn, loạn động. Vàng bạc châu báu khiến hành vi con người đồi bại. Cho nên ngưòi hiểu đạo chỉ cầu no bụng không cầu vui mắt, bỏ việc xa xỉ, đa dục mà giữ lấy sự chất phác, đạm bạc.

Lão Tử xem trọng đạo, khuyên người giữ đạo vì lẽ.

Đạo sinh chi, đức súc chi, vật hình chi, thế thành chi. Thị dĩ vạn vật mạc bất tôn đạo quý đức. Đạo chi tôn, đức chi quý, phù mạc chi mệnh nhi thường tự nhiên.

Cố đạo sinh chi, đức súc chi, trưởng chi, dục chi, đình chi, độc chi, dưỡng chi, phú chi. Sinh nhi bất hữu, vi nhi bất thị, trưởng nhi bất tể, thị vị huyền đức.

Đạo sinh ra vạn vật, đức bao bọc vạn vật, vật thành hình, tùy thuộc vào điều kiện hoàn cảnh khí hậu, đất nước mà vật có hình dạng, công dụng khác nhau. Dù vậy đạo và đức không cần vạn vật coi trọng. Nhưng đạo vẫn được coi là mẹ vạn vật, đức vẫn được xem là quý vì đạo và đức không can thiệp, chi phối vạn vật mà để vạn vật tự nhiên phát triển.

Đạo sinh ra vạn vật, đức bao bọc, bồi dưỡng, nuôi lớn tới thành hình, che chở vạn vật. Tuy đạo sinh ra vạn vật nhưng không chiếm làm của riêng, để cho vạn vật tự lớn mà không cậy công, không làm chủ, không can thiệp chi phối sự phát triển của vạn vật nhờ vậy mà đạo đạt được cái đức huyền diệu.

Có lẽ người đời sau đã hiểu sai tư tưởng hàm chứa trong Đạo Đức Kinh nên vội nhận định tư tưởng bất tranh, khiêm nhu của Lão Tử rất có hại cho sự phát triển, sự tiến bộ của loài người, không nhìn ra được cái thấy tột cùng của Lão Tử “Nếu loài người sống tùy thuận ôm đạo, giữ đức thì xã hội loài người sẽ phát triển rất ổn định và bền vững”.

Về điểm này thì Khổng Tử cũng có sự đồng thuận với Lão Tử, Khổng Tử nói:

Tứ thời hành yên, bách vật sinh yên, thiên hà ngôn tai.

Trời có nói gì đâu mà bốn mùa thay đổi, luân phiên vận hành, vạn vật cứ tự thích nghi tùy thuộc vào hoàn cảnh. Cá tự có vây, chim tự mọc cánh, con nòng nọc lên cạn thì tự mất đuôi thành ếch, con tằm tự làm kén hóa nhộng, rồi đục kén ra thành bướm;… và loài vật nào cũng vậy, đói thì đi kiếm ăn, no rồi thì thôi, mệt thì kiếm chỗ nghỉ,…

Lão Tử đã rất sâu sắc khi nhận ra mọi vật đều có hai mặt trái phải nhưng thật khó phân định trái phải một cách rõ ràng. Ông cũng nhìn ra được dù vật lớn hay nhỏ đều dường như có bản chất như nhau. Thế nên khi tìm hiểu quy luật bản chất của những sự vật hiện tượng cực lớn hoặc cực nhỏ, vi tế thì ông sẽ tìm hiểu quy luật, bản chất ở những sự vật hiện tượng đơn giản, dễ tìm hiểu hơn nhờ vậy ông nắm rõ quy luật của đạo, của các sự vật hiện tượng.

Phản giả đạo chi động, nhược giả đạo chi dụng. Thiên địa vạn vật sinh ư hữu, hữu sinh ư vô.

Phù vật vân vân, các phục quy kì căn. Quy căn viết tĩnh, thị vị phục mệnh. Phục mệnh viết thường. Tri thường viết minh, bất tri thường vọng tác hung.

Luật vận hành của đạo là trở lại lúc đầu, trở lại gốc, nhờ vậy mà đạo trở nên diệu dụng. Vạn vật trong trời đất sinh ra là có mà có lại từ không sinh ra.

Vạn vật phồn thịnh đều trở về cội nguồn, về đạo. Về cội nguồn thì tĩnh, còn gọi là trở về mệnh. Trở về mệnh là lẽ thường. Hiểu được lẽ thường là sáng suốt, không hiểu lẽ thường mà vọng động thì sẽ gây họa.

Bởi lẽ:

Nhân chi sinh dã nhu nhược, kì tử dã kiên cường. Vạn vật thảo mộc chi sinh dã như thủy, kì tử dã khô cảo. Cố kiện cường giả, tử chi đồ, nhu nhược giả, sinh chi đồ. Thị dĩ binh cường tắc bất thắng, mộc cường tắc binh. Cố kiên cường xử hạ, nhu nhược xử thượng. Vật tráng tắc lão. Lương cường giả bất đắc kì tử.

Con người khi sinh ra thì mềm yếu, khi chết thì cứng đơ. Cây cỏ sinh ra thì mềm dịu, chết thì khô cứng. Thế nên cứng mạnh là cùng loài với chết, mềm yếu là cùng loài với sống. Vì vậy binh lực mạnh không hẳn sẽ tất thắng bởi lẽ những cây to cứng thường dễ bị đổ gãy trước giông bão. Cứng mạnh thì phải đặt ở dưới, mềm yếu thì được đặt ở trên. Vật gì cường tráng rồi thì sẽ già. Cuồng bạo thì sẽ chết bất ngờ.

Xí giả bất lập, khóa giả bất hành. Tự giả bất chương, tự phạt giả bất công, tự khoa giả bất trường.

Đứng nhón chân thì sẽ không vững, bước xoạc cẳng thì không đi được xa. Người tự biểu hiện thì không sáng rõ, kẻ tự kể công thì không còn công trạng, người khoe khoang, phô trương thì sẽ không tồn tại lâu dài.

Tri nhân giả trí, tự tri giả minh. Thắng nhân giả lực, tự thắng giả cường. Tri túc giả phú, cường hành giả chí.

Kẻ biết người là người khôn, tự biết mình là người sáng suốt. Thắng được người là có sức mạnh, thắng được mình thì mới thật sự kiên cường. Người biết đủ là người giàu, người chăm làm là người có chí.

Lão Tử nhận thấy quỷ thần cũng nằm trong đạo. Tuy nhiên, ông đã không đi sâu tìm hiểu về cõi giới vô hình. Bởi do Lão Tử đứng ở vị trí là người quan sát đạo nên đã không thể nhập được vào đạo, không nhận rõ hết bản nguyên của đạo dù rằng ông biết đạo luôn trường cửu.

Cụ thể:

Đạo chi vi vật, duy hoảng duy hốt, hốt hề hoảng hề, kì trung hữu vật. Yểu hề, minh hề, kì trung hữu tinh, kì tinh thậm chân, kì trung hữu tín.

Tự cổ cập kim, kì danh bất khứ, dĩ tuyệt chúng phủ. Ngô hà dĩ tri chúng phủ chi trang tai? Dĩ thử.

Đạo là cái gì chỉ mập mờ, thấp thoáng; mập mờ, thấp thoáng mà ẩn chứa hình tượng ở bên trong; thấp thoáng, mập mờ mà bên trong có vật; nó thâm viễn, tối tăm mà bên trong có cái tinh túy; cái tinh túy đó rất thực, rất đáng tin.

Từ xưa đến nay, đạo tồn tại hoài, nó sáng tạo vạn vật. Do đâu mà ta biết bản nguyên của vạn vật? Chính là do đạo.

Vì Lão Tử hiểu rõ quy luật của đạo, quy luật của cuộc sống. Lão Tử nhìn thấy quy luật phát triển của xã hội giống như con nước ròng rồi con nước lớn. Ngay thời điểm ông sống là một con nước ròng. Hiểu được quy luật Lão Tử đã không vọng động mà lui về giữ đạo, đứng ngoài cuộc tranh đua của thế sự suy đồi, đảo điên.

Lão Tử viết Đạo Đức Kinh nhằm khuyên nhủ mọi thành phần trong xã hội từ vua chúa, quan lại,… đến người dân nên hiểu, sống tùy thuận theo đạo nhưng nếu xã hội mất đạo, đại loạn thì nên quay về ở ẩn, giữ mình, giữ đạo.

Nói cách khác khi nhìn rõ quy luật con nước ròng, con nước lớn của cuộc sống, Lão Tử đã giữ mình làm bờ sông. Vì lẽ này mà ông đã không thể nhập vào đạo được.

Đây là điểm khác biệt của Lão Tử và Phật Thích Ca Mâu Ni:

Cùng là tư tưởng bất tranh, bất bạo động, Đức Phật cũng nhận biết rõ các quy luật vận hành của đạo. Nhưng Phật không những nhận ra quy luật của đạo ở thế giới vật chất hữu hình mà Người còn rõ biết quy luật vận hành của thế giới vô hình. Sau cùng Phật hợp nhất cả hai cõi giới vô hình, hữu hình và Người thể nhập hòa vào đạo.

Hay nói một cách khác với tư tưởng giữ đạo, Lão Tử sẽ là bờ sông; không vướng vào việc đua tranh nước ròng, nước lớn để đạt được sự tiêu diêu, tự tại.

Còn Phật Thích Ca hòa vào đạo, là đạo nên sẽ là dòng sông có con nước ròng, con nước lớn, có cả bờ sông. Nhưng vì rõ biết bản nguyên của đạo nên Phật không tham đắm, không dính mắc nên đạt sự an lạc, tự tại.